رفتن به بالا

پایگاه خبری تحلیلی صنعت و تاسیسات


  • چهارشنبه ۲ مهر ۱۳۹۹
  • الأربعاء ۵ صفر ۱۴۴۲
  • 2020 Wednesday 23 September

میراث ما از منابع آب‌های زیرزمینی برای فرزندانمان تقریبا صفر است

۸۰ درصد منابع آب‌های زیرزمینی خودمان را برداشت کرده‌ایم. یعنی در واقع میراث ما از منابع آب‌های زیرزمینی برای فرزندانمان تقریبا صفر است.

موضوع اول: ۸۰ درصد منابع آب‌های زیرزمینی خودمان را برداشت کرده‌ایم. یعنی در واقع میراث ما از منابع آب‌های زیرزمینی برای فرزندانمان تقریبا صفر است.

موضوع دوم: آنطور که آمارها می‌گویند در برداشت از آب‌های زیرزمینی هم در دنیا آمار خوبی نداریم و مقام چهارم دنیا را از آن خود کرده‌ایم. عربستان، ‌لیبی و ایسلند قبل از ما قرار گرفته‌اند. این برداشت از آب‌های زیرزمینی ما سالانه ۸ تا ۱۰ میلیارد متر مکعب است.

آب‌های فسیلی، آب‌های ژرف، آب‌های کهن… این‌ها اصطلاحاتی‌ است برای تعریف منابع آبی که از نظر زمین‌شناسی، مهر و موم شده‌‌اند. این آب‌ها قابلیت ذخیره دوباره را ندارند و از هزاران سال پیش در زیر زمین و جز آب‌های زیرزمینی محبوس شده‌اند.

برخی کشورها به این نتیجه رسیده‌اند که برای جبران کمبود منابع آبی خود از این آب‌ها استفاده کنند اما باید توجه داشت که این آب‌ها منابعی محدود هستند و بالاخره روزی تمام خواهند شد.

یونسکو منابع آب‌های ژرف را به منابع نفتی تشبیه می‌کند و می‌نویسد: مثل منابع نفتی، کسی نمی‌داند دقیقا چقدر از این آب‌ها وجود دارد اما کارشناسان می‌دانند که این منابع کی تمام می‌شود: درواقع این منابع تمام شده‌‌اند!

یونسکو لیبی را مثال می‌زند که آب‌هایی با قدمت ۷۵ هزار سال را در عملیات اکتشاف نفت در سال ۱۹۵۰ کشف کرد و این آب‌ها را عامل سکونت‌پذیری لیبی می‌داند.

این معمر قزافی، دیکتاتور لیبی بود که با راه‌‌اندازی پروژه بزرگ Great Man Made River در سال ۱۹۸۰، با یک سری سیستم‌های حماسی‌گون خط‌لوله، مخازن و زیرساخت‌های مهندسی توانست هشمین عجایب زمین را پدید آورد و با احداث ۱۳۰۰ چاه برای برداشت آب‌های فسیلی و انتقال روزانه ۶.۵ میلیون متر مکعب آب، این مایه حیات را به طرابلس،‌ بنغازی، سرت و دیگر شهرهای کشور منتقل کند.

دکتر محمد آریامنش، ‌متخصص ژئوفیزیک، آب‌های فسیلی را یکی از منابع آب‌های ژرف می‌داند یعنی همان منابعی که لیبی از آن استفاده می‌کند و به اعتقاد این زمین‌شناس، ‌این آب‌ها کیفیت خوبی ندارند. اما به گفته وی، «در کشور ما گسل‌های فعال و غیرفعال بسیاری داریم که آب‌های زیرزمینی در آن‌ها جریان دارد و می‌توانند به عنوان بخشی از منابع آب‌های ژرف مورد بهره‌برداری قرار گیرند».

او این منابع آب را تجدیدپذیر می‌داند درحالی که منابع آب‌های فسیلی تجدیدپذیر نیستند.

بنابراین،‌ منابع آب‌های ژرف را به گفته این استاد دانشگاه، می‌توان به ۵ دسته تقسیم کرد:

منابع آب‌های ژرف فسیلی (مثل لیبی و اردن)

منابع آب ژرف ژئوترمال یا معدنی (با املاح بسیار زیاد و غیر قابل استفاده)

منابع آب ژرف با ساختار نفتی (کیفیت بسیار پایین)

منابع آب‌های ژرف آبرفتی (تجدیدپذیر)

منابع آب‌های ژرف گسلی (که در زیر زمین حرکت می‌کنند و امکان دارد از دسترس خارج شوند)

آنچه که غیرقابل انکار است این که ایران کشوری کم آب است. بنابراین هر جا که اسم منابع آبی به میان می‌آید بهره‌برداری از آن هم در دستور کار مسوولین قرا می‌گیرد. به طوری که هدایت فهمی، معاون دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو، سیستان و بلوچستان را نخستین محل احداث چاه گمانه برای مطالعه استخراج آب ژرف تجدیدپذیر معرفی کرده است.

فهمی نیز معتقد است نباید آب‌های ژرف فسیلی استخراج شوند «زیرا این آب‌ها تجدیدناپذیر هستند و ذخایر فوق استراتژیک کشور به شمار می‌آیند. این آب برای شرایط بسیار بحرانی که در آینده ممکن است نسل بعد با آن روبه‌رو شود، ‌باید حفظ شود».

به گفته وی، برداشت از آب‌های غیرتجدیدپذیر، قطعا نشست زمین را به همراه دارد. زیرا با برداشت این آب‌ها فشار منفذی کم می‌شود. و وقوع فرونشست زمین دیر یا زود رخ می‌دهد. بنابراین به هیچ وجه صلاح نیست از این منابع برداشتی انجام شود اما استخراج آب‌های گسلی تبعاتی ندارد زیرا نشست زمین را به همراه ندارد.

 

راه‌حل جایگزینی وجود ندارد؟

هرچند هدایت فهمی تا حدودی نگرانی‌های کارشناسان در خصوص استخراج آب‌های ژرف فسیلی را رفع کرده است، اما موضوع اینجاست که همان‌طور که در ابتدای این گزارش هم آمده است ما تاکنون ۸۰ درصد منابع آب‌های زیرزمینی خودمان را برداشت کرده‌ایم.

این آمار نشان می‌دهد که منابع آب‌های تجدیدپذیر ما در واقع به اتمام رسیده است. از سویی ایران تقریبا در تمام نقاط خود با مشکل فرونشست زمین مواجه است. اکثر قریب به اتفاق دشت‌های ایران در لیست دشت‌های ممنوعه قرار گرفته‌اند. به این معنی که برداشت آب زیرزمینی از این دشت‌ها عواقب زیانباری در پی خواهد داشت.

وضعیت وخیم ایران در برداشت از آب‌های زیرزمینی را فرونشست‌های متعدد در دشت‌ها و اخیرا در خیابان‌های شهرها به ویژه پایتخت، به خوبی به نمایش گذاشته است.

در این میان این سوال مطرح می‌شود که آیا هیچ راه‌حل جایگزینی برای برداشت از منابع آب‌های زیرزمینی وجود ندارد؟

باید توجه داشت که هزینه‌های برداشت از منابع آب‌های ژرف مسلما بسیار بیشتر از برداشت آب از منابع متعارف زیرزمینی و چاه‌های عمیق و نیمه عمیق خواهد بود. بنابراین استفاده از جایگزین‌های تامین آب به جای برداشت آب از منابع آب‌های زیرزمینی بهترین گزینه برای مقابله با کمبود آب در ایران خواهد بود.

 

۱- تصفیه فاضلاب

اولین و مهم‌ترین گزینه برای جبران کمبود آب، تصفیه فاضلاب است. فاضلاب تصفیه شده، ‌بر اساس نوع و سطح تصفیه، قابلیت استفاده در باغات کشاورزی و به ویژه در مناطق کویری ایران و مخصوصا در مناطقی مثل رفسنجان را دارد که استفاده بیش از حد از آب زیرزمینی در این مناطق برای باغات پسته،‌ باعث افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی شده است.

فاضلاب تصفیه شده علاوه بر مصارف کشاورزی، منبع بزرگ تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی و احیاء تالاب‌های خشک شده ایران می‌تواند باشد.

تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی با فاضلاب تصفیه شده از سال‌ها پیش در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا متداول بوده است. برای این منظور سازمان جهانی بهداشت و آژانس حفاظت محیط زیست ایالات متحده استانداردهای خروجی ویژه‌ای در نظر گرفته‌اند تا مشکلی برای کیفیت آب‌های زیرزمینی پیش نیاید و از سویی، عبور پساب تصفیه‌خانه‌ها از میان خلل و فرج خاک، خود به عنوان عامل مهمی در تصفیه مجدد این پساب خواهد بود.

علاوه بر استفاده از پساب خروجی تصفیه‌خانه‌ها در کشاورزی، ‌تغذیه آب‌های زیرزمینی، ‌احیاء تالاب‌ها،‌ آبرسانی طرح‌های جنگل‌کاری،‌ آبرسانی طرحی‌های مقابله با ریزگردها و…، امروزه تصفیه‌ پیشرفته فاضلاب و پساب آن، منبع بزرگی از آب آشامیدنی را در اختیار شهروندان کشورهای مختلف در کشورهایی مثل کشورهای جنوب شرق آسیا و استرالیا قرار داده است.

در تمام شهرها و روستاهای ایران هر روز مقادیر بسیار زیادی پساب تولید می‌شود که اکثر این پساب‌ها حتی بدون تصفیه راهی رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و دریاها می‌شود که علاوه بر آلودگی‌های غیرقابل جبران زیست محیطی که به وجود می‌آورند، منبع عظیمی از آب که می‌تواند مورد استفاده روزانه مردم در شهرها قرار گیرد از بین می‌رود.

آمارها می‌گویند فقط در تهران روزانه ۵۰۰ میلیون متر مکعب فاضلاب تولید می‌شود. این میزان فاضلاب منبع عظیمی از آب است که با سطوح مختلف تصفیه می‌تواند به عنوان آب برای آبیاری فضای سبز، ‌آب برای تغذیه آبخوان‌ها و آب‌های زیرزمینی، ‌آب برای آبیاری باغات و آب برای مصارف بهداشتی و نیز آب برای آشامیدن را فراهم نماید.

اگر تاکنون تا حدودی در ایران از پساب تصفیه شده برای سه مورد مصرف اول بهره برده شده است، ‌اما گزینه‌هایی چون استفاده از پساب برای مصارف بهداشتی، یعنی استفاده از فاضلاب تصفیه شده در منازل برای شست‌وشو و بهداشت، و در مرحله بعد استفاده از فاضلاب تصفیه شده از طریق تصفیه پیشرفته و تبدیل آن به آب آشامیدنی بطری شده هنوز هیچ جایگاهی در ایران نیافته‌اند.

گویی ما منتظر هستیم تا تمام آب موجود کشور را مصرف و به فاضلاب تبدیل کنیم و سپس با آن محیط زیست را آلوده نماییم تا بعدها بلکه به این نتیجه برسیم که همین فاضلاب می‌تواند گره کور بی‌آبی